Kto właściwie może wybierać i być wybierany do młodzieżowej rady gminy, powiatu albo województwa? Odpowiedź wcale nie jest oczywista. Przepisy ustrojowe ustaw samorządowych posługują się pojęciem „młodzieży”, ale nie zawierają jego definicji legalnej. W praktyce to organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego muszą więc rozstrzygać, gdzie przebiega granica między dzieckiem, młodzieżą i osobą dorosłą - a od tej decyzji zależy nie tylko skład młodzieżowej rady, lecz także zakres samorządowej reprezentacji młodych mieszkańców.

Młodzieżowa rada jako instytucja samorządowa

Instytucja młodzieżowych rad została wprowadzona do przepisów ustrojowych ustaw samorządowych, jako forma włączania młodych mieszkańców w sprawy wspólnoty samorządowej. Młodzieżowa rada gminy nie jest organem gminy w znaczeniu ustrojowym, takim jak rada gminy czy wójt. Ma charakter konsultacyjny, doradczy i inicjatywny. Służy przede wszystkim wyrażaniu stanowiska młodzieży, opiniowaniu spraw jej dotyczących oraz zgłaszaniu postulatów wobec władz JST.

Utworzenie młodzieżowej rady zależy od decyzji rady gminy. Może ona działać z własnej inicjatywy albo na wniosek wójta, organizacji pozarządowych, samorządu uczniowskiego lub samorządu studenckiego. Rada gminy, tworząc młodzieżową radę, nadaje jej statut. To właśnie statut określa zasady działania rady, tryb i kryteria wyboru jej członków, a także zasady wygaśnięcia mandatu i odwołania członka rady. Ustawa wskazuje również podstawowe zadania młodzieżowej rady, takie jak opiniowanie projektów uchwał dotyczących młodzieży, udział w pracach nad dokumentami strategicznymi gminy czy podejmowanie działań z zakresu edukacji obywatelskiej.

Analogiczny model przyjęto w ustawie o samorządzie powiatowym oraz w ustawie o samorządzie województwa. Na poziomie powiatu funkcjonować może młodzieżowa rada powiatu, a na poziomie województwa - młodzieżowy sejmik województwa. Różnią się one zakresem terytorialnym i adresatem swoich działań, ale ich konstrukcja jest zasadniczo podobna: są to ciała konsultacyjne, doradcze i inicjatywne, działające na podstawie statutu nadanego przez organ stanowiący danej jednostki samorządu terytorialnego.

Wybory, nie powołanie

Z tego punktu widzenia szczególnie istotne jest, że skład młodzieżowej rady gminy powinien być wyłaniany w drodze wyborów, a nie w drodze administracyjnego wskazania, powołania czy nominacji przez organ gminy. Skoro statut ma określać „tryb i kryteria wyboru” członków młodzieżowej rady, to oznacza to konieczność stworzenia procedury, w której młodzi mieszkańcy mogą wybrać swoich przedstawicieli.

Nie chodzi więc wyłącznie o techniczny sposób obsadzenia miejsc w radzie, lecz o sam sens tej instytucji: młodzieżowa rada ma uczyć samorządności przez praktykę reprezentacji. Model, w którym członków rady wskazuje np. wójt, burmistrz albo prezydent miasta, osłabiałby ten obywatelski charakter i sprowadzał młodzieżową radę do ciała powoływanego „odgórnie”, a nie wyłanianego przez środowisko, które ma reprezentować.

Niedookreślone pojęcie „młodzieży”

Problem zaczyna się jednak od tego, że ustawodawca posługuje się pojęciem „młodzieży”, ale go nie definiuje. Nie wiadomo więc wprost, czy o przynależności do tej kategorii ma decydować wiek, status ucznia lub studenta, miejsce zamieszkania, czy może połączenie kilku kryteriów.

Pojęcie „młodzieży” jest przez to niedookreślone: intuicyjnie każdy rozumie, że chodzi o osoby młode. Jednakże przepisy prawa powinny być jasno określone, zwłaszcza wtedy, gdy od rozumienia tego pojęcia zależy czynne i bierne prawo wyborcze do młodzieżowej rady. Zbyt wąskie ujęcie może bez uzasadnienia wykluczyć część młodych mieszkańców, zbyt szerokie - zatrzeć szczególny, młodzieżowy charakter takiej instytucji.

Jak „młodzież” definiują dokumenty strategiczne?

Niedookreśloność pojęcia „młodzieży” dobrze widać także poza ustawami samorządowymi - w dokumentach strategicznych i programowych. Nie funkcjonuje w nich jedna, powszechnie przyjęta granica wieku. Dawna „Strategia Państwa dla Młodzieży na lata 2003–2012” odnosiła politykę młodzieżową do osób w wieku 15–25 lat. W późniejszych programach i opracowaniach coraz częściej przesuwano jednak górną granicę do 29 albo 30 lat, wiążąc młodość nie tylko z edukacją szkolną, lecz także z wejściem na rynek pracy, usamodzielnianiem się i zakładaniem gospodarstwa domowego.

W programach europejskich, takich jak Erasmus+, młodzież bywa definiowana jeszcze szerzej — jako osoby w wieku 13–30 lat. Z kolei w pracach nad krajową strategią młodzieżową Ministerstwo Edukacji Narodowej rozróżnia obecnie „młodzież” w wieku 15–18 lat oraz „młodych dorosłych” w wieku 19–29 lat. Pokazuje to, że „młodzież” nie jest kategorią oczywistą prawnie. Zakres tego pojęcia zależy od celu danego dokumentu edukacyjnego, społecznego, rynku pracy, partycypacyjnego albo obywatelskiego.

Praktyka nadzorcza i sądowoadministracyjna

W praktyce nadzorczej i sądowoadministracyjnej pojęcie „młodzieży” jest interpretowane funkcjonalnie, a nie wyłącznie formalnie. Organy nadzoru i sądy nie traktują go jako pustej etykiety, którą rada gminy może dowolnie wypełnić w statucie. Z jednej strony podkreśla się, że skoro ustawa nie zawiera definicji legalnej, trzeba odwołać się do języka naturalnego, celu młodzieżowej rady i jej roli w angażowaniu młodych mieszkańców w sprawy wspólnoty. Z drugiej strony praktyka pokazuje, że nadmiernie wąskie określenie tej kategorii może zostać uznane za naruszenie prawa - właszcza gdy wyklucza znaczną część młodych mieszkańców z udziału w wyborach do rady. Tak oceniono m.in. statut, który ograniczał młodzież do osób w wieku od 10 do 14 lat[1].

Jednocześnie sądy administracyjne akcentują, że „młodzież” nie oznacza każdej osoby uczącej się. WSA w Gliwicach[2] uznał, że pozbawienie prawa wyborczego osób uczących się w szkołach dla dorosłych oraz studentów nie narusza zasady równości, ponieważ są to już osoby dorosłe, a nie młodzież w rozumieniu art. 5b u.s.g. Za problematyczne uznał natomiast wyłączenie młodzieży nieuczącej się. W praktyce prowadzi to do ważnego wniosku: kryterium „młodzieży” nie powinno być utożsamiane wyłącznie ze statusem ucznia, lecz powinno przede wszystkim uwzględniać wiek, zamieszkanie we wspólnocie samorządowej i cel instytucji młodzieżowej rady.

Wiele zależy od statutu

Spór o to, kto jest „młodzieżą” w wyborach do młodzieżowych rad, nie jest więc wyłącznie problemem słownikowym. To pytanie o granice lokalnej reprezentacji młodych mieszkańców. Brak definicji legalnej daje radom gmin, powiatów i sejmikom województw pewną swobodę w kształtowaniu statutów, ale nie jest to swoboda nieograniczona.

Kryteria udziału w wyborach powinny być na tyle precyzyjne, aby zapewniały przejrzystość procedury, i na tyle racjonalne, aby nie wykluczały arbitralnie tych osób, które rzeczywiście należą do lokalnej wspólnoty młodzieży. Najbezpieczniejszym kierunkiem wydaje się zatem takie definiowanie „młodzieży”, które łączy kryterium wieku, zamieszkania i celu samej instytucji: włączania młodych ludzi w sprawy samorządu, a nie tylko formalnego obsadzenia kolejnego ciała doradczego.

 

[1] Rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody Podkarpackiego z 15 lipca 2025 r., P-II.4131.2.218.2025, LEX nr 3892028.

[2] Wyrok WSA w Gliwicach z 6 maja 2022 r., III SA/Gl 335/22, LEX nr 3359838.